درختان بندرعباس؛ قربانیان خاموش ساخت‌وسازهای شهری

به گزارش اختصاصی تجارت جنوب آنلاین از هرمزگان، چند روز پیش، قطع چند درخت در خیابان دلگشای بندرعباس، بار دیگر پرسش مهمی را درباره نسبت توسعه شهری با حفاظت از محیط زیست مطرح کرد؛ درختانی که گفته می‌شود برای تسهیل دسترسی به محل ساخت‌وساز قطع شده‌اند. بنا بر شنیده‌ها، مالکان ملک اعلام کرده‌اند که این اقدام با هماهنگی شهرداری انجام شده است؛ موضوعی که ضرورت شفاف‌سازی از سوی نهادهای مسئول را دوچندان می‌کند.

پرسش اصلی اینجاست: چرا باید درختانی چندساله، از گونه‌های بومی منطقه، برای هموار کردن مسیر ساخت‌وساز از میان بروند؟ آیا نمی‌توان پیش از آغاز عملیات ساختمانی، راهکارهایی برای حفظ این سرمایه‌های طبیعی در نظر گرفت؟ آیا توسعه شهری الزاماً باید به بهای حذف درختان و محدودتر شدن فضای سبز تمام شود؟

درختان، عناصر تزئینی خیابان‌ها نیستند که هر زمان با مانعی در مسیر ساخت‌وساز روبه‌رو شدند، بتوان به‌سادگی آن‌ها را حذف کرد. آن‌ها بخشی از زیرساخت طبیعی شهر، میراث زنده محله‌ها و عاملی مؤثر در کیفیت زندگی شهروندان هستند. در شهری مانند بندرعباس که گرما و رطوبت بخش جدایی‌ناپذیر اقلیم آن است، حفظ پوشش گیاهی اهمیت دوچندانی دارد. درختان با ایجاد سایه، کاهش جذب گرمای سطح زمین، بهبود کیفیت هوا و تعدیل شرایط محیطی، به قابل‌تحمل‌تر شدن زندگی روزمره کمک می‌کنند.

مطالعات علمی نیز نشان داده‌اند که پوشش درختی شهری می‌تواند در کاهش دمای محلی نقش داشته باشد؛ میزان این تأثیر به عواملی مانند گونه درخت، تراکم پوشش گیاهی، میزان سایه‌اندازی و شرایط محیطی بستگی دارد. افزون بر این، دسترسی به فضای سبز با بهبود سلامت روان، کاهش تنش و افزایش رضایت از محیط زندگی ارتباط دارد. بنابراین، قطع درختان صرفاً از دست دادن چند شاخه و تنه نیست؛ بلکه می‌تواند به معنای از دست رفتن بخشی از ظرفیت شهر برای مقابله با گرما و ارتقای کیفیت زندگی باشد.

در بسیاری از شهرهای جهان، حفاظت از درختان موجود به یکی از ملاحظات مهم در طراحی و اجرای پروژه‌های ساختمانی تبدیل شده است. معماران و طراحان می‌کوشند تا حد امکان درختان را در طرح اولیه بنا بگنجانند و جانمایی ساختمان، ورودی‌ها و مسیرهای دسترسی را با توجه به شرایط طبیعی زمین انجام دهند. در ایران نیز نمونه‌هایی از این رویکرد در آثار معماران دغدغه‌مند دیده می‌شود، اما هنوز فاصله زیادی میان این نگاه و آنچه در بسیاری از ساخت‌وسازهای شهری اتفاق می‌افتد، وجود دارد.

خانه‌ای در بندرعباس

با پیشرفت دانش معماری، مهندسی و فناوری‌های ساخت‌وساز، انتظار می‌رود که حفظ محیط زیست از مراحل ابتدایی طراحی مورد توجه قرار گیرد؛ نه اینکه پس از نهایی شدن نقشه‌ها، درختان به‌عنوان مانعی برای اجرای پروژه تلقی شوند. اگر قرار است شهری توسعه پیدا کند، این توسعه باید بر پایه برنامه‌ریزی، شناخت اقلیم و احترام به سرمایه‌های طبیعی آن باشد. ساخت ساختمان‌های بیشتر، به‌تنهایی نشانه پیشرفت نیست؛ به‌ویژه اگر نتیجه آن، شهری گرم‌تر، کم‌سایه‌تر و دورتر از هویت بومی خود باشد.

در این میان، نقش شهرداری و دستگاه‌های نظارتی تعیین‌کننده است. درباره اتفاق رخ‌داده در خیابان دلگشا، لازم است شهرداری بندرعباس به‌صورت شفاف توضیح دهد که آیا قطع درختان با مجوز رسمی انجام شده است، چه دلایلی برای این تصمیم وجود داشته و آیا گزینه‌های جایگزین برای حفظ آن‌ها بررسی شده‌اند. اگر مجوزی صادر شده، مبنای کارشناسی آن چه بوده و چه تمهیداتی برای جبران خسارت واردشده به فضای سبز در نظر گرفته شده است؟ پاسخ روشن به این پرسش‌ها می‌تواند از شکل‌گیری ابهام و تکرار چنین اتفاقاتی جلوگیری کند.

البته موضوع تنها به یک خیابان یا چند درخت محدود نمی‌شود. بندرعباس، شهری با پیشینه‌ای پیوندخورده با آب، باغ‌ها و فضای سبز محله‌ای، امروز بیش از هر زمان دیگری به بازنگری در شیوه توسعه شهری نیاز دارد. هویت شهر فقط در بناهای تاریخی و نام خیابان‌های آن خلاصه نمی‌شود؛ درختان قدیمی، سایه‌های آشنا و نشانه‌های طبیعی محله‌ها نیز بخشی از حافظه جمعی شهروندان هستند. با حذف تدریجی این عناصر، شهر ممکن است از گذشته و ویژگی‌های اقلیمی و فرهنگی خود فاصله بگیرد و به مجموعه‌ای از ساختمان‌های بی‌ارتباط با محیط پیرامون تبدیل شود.

هر درخت برای رسیدن به اندازه و توان سایه‌اندازی امروز خود، سال‌ها زمان نیاز دارد. نهال تازه‌کاشته‌شده، هرچند اقدامی ارزشمند برای جبران خسارت است، نمی‌تواند در کوتاه‌مدت جای درختی بالغ را بگیرد. از همین رو، کاشت درخت جدید نباید به مجوزی برای قطع درختان موجود تبدیل شود؛ اولویت باید بر حفظ درختان و جلوگیری از تخریب آن‌ها باشد و جبران خسارت، تنها در شرایط اجتناب‌ناپذیر و بر اساس ضوابط کارشناسی مطرح شود.

بندرعباس برای آینده‌ای بهتر، به ساخت‌وساز و نوسازی نیاز دارد؛ اما نه توسعه‌ای که طبیعت را در برابر ساختمان قرار دهد. راه درست، ایجاد تعادل میان نیازهای عمرانی، حقوق شهروندان و حفاظت از محیط زیست است. در این مسیر، شفافیت تصمیم‌های شهری، نظارت مؤثر، رعایت ضوابط حفاظت از درختان و الزام سازندگان به بررسی راهکارهای جایگزین، می‌تواند از تکرار چنین اتفاقاتی جلوگیری کند.

درختان، میراث زنده شهرند؛ سرمایه‌هایی که نه یک‌شبه به وجود می‌آیند و نه با چند نهال تازه به‌سرعت جایگزین می‌شوند. اگر قرار است بندرعباس شهری قابل‌زندگی‌تر برای نسل‌های آینده باشد، باید حفاظت از همین سرمایه‌های طبیعی به یکی از اصول جدی توسعه آن تبدیل شود. پرسش همچنان باقی است: چرا برای ساختن ساختمان‌های تازه، باید از داشته‌هایی چشم بپوشیم که سال‌ها برای شهر سایه، هویت و زندگی به ارمغان آورده‌اند؟