آئدس از آفریقا تا بندرلنگه: پشه آئدس، مهمان ناخوانده جهان

به گزارش تجارت جنوب آنلاین، از آنجایی که استان هرمزگان در کانون توجه قرار دارد و استان‌های جنوبی کشورچون سیستان و بلوچستان، بوشهر، خوزستان، جزایر جنوبی کشور مانند کیش، هرمز و قشم، شهرستان بندرلنگه و برخی دیگر از شهرستان‌های استان،  استان‌های گیلان، مازندران، گلستان آلوده هستند در شمال کشور هم همراه با بار و کالاهای قاچاقی که از کشورهای آن سوی خزر می‌آید، پشه آئدس به ایران منتقل شد. ولی گونه‌ای که در شمال کشور وجود دارد، «آئدس آلبوپیکتوس» است که با گونه جنوب متفاوت است. بهرحال  استان‌های همجوار با استان‌های درگیر در معرض آلودگی قرار دارند و این تهدید همچنان در حال شیوع است، به حسب وظیفه رسانه‌ای در راستای شناخت بیشتر به معرفی پشه‌ای با نام آئدس (پشه درخانه) پرداخته می‌شود.

مسافری از آفریقا

آئدس آئجیپتی (Aedes aegypti)و آئدس آلبوپیکتوس (Aedes albopictus)گسترش جغرافیایی بیشتری نسبت به انواع دیگر دارد. و در انتقال بیماری‌های تب دنگی، زیکا، چیکونگونیا یا تب زرد توانایی بالایی دارند. خواستگاه آئدس قاره آفریقا بوده و گویا این پشه قبل از انسان به میمون حمله می‌کرده است ..تا قبل از سال۱۸۰۸که تجارت آزاد برده داری ممنوع شد. برده‌های آفریقایی به آمریکا مهاجرت می‌کردند در نتیجه آئدس هم همسفر بردگان شد و به آمریکا رسوخ نمود.

پس از شکست پروژه کانال پاناما توسط فرانسوی ها  که به کشته شدن ۲۱۹۰۰ کارگر انجامید پروژه نهایی توسط آمریکایی‌ها ادامه یافت.در قرن نوزده همزمان با احداث کانال پاناما که  اقیانوس آرام را به اقیانوس اطلس ارتباط می‌دهد.یک بیماری ناشناخته عامل مرگ مبتلایان می شد .والتر لارنس رید که سرلشکر ارتش آمریکا بود اعتقاد داشت که عامل انتقال این ویروس پشه است . در واقع از این زمان ببعد تب زرد آغاز شد .

روایت دیگر از تب دانگ

در یک دانشنامه پزشکی چینی که از دوران «خاندان جین» که بین سال‌های ۲۶۵ تا ۴۲۰ میلادی زندگی می‌کردند از شخصی صحبت شده که احتمالاً به تب دنگی مبتلا شده است. اسناد مکتوبی از قرن هفدهم نیز وجود دارد که بیانگر احتمال همه‌گیری دنگی بوده است، اما محتمل‌ترین گزارش‌های همه‌گیری دنگی مربوط به سال‌های ۱۷۷۹ تا ۱۷۸۰ است که آسیا، آفریقا و شمال آمریکا را در بر گرفته است. در سال ۱۹۰۶ دانشمندان ثابت کردند که مردم از پشه‌های آئدس عفونت‌هایی را دریافت می‌کنند سپس در سال ۱۹۰۷ دانشمندان نشان‌دادند که ویروسی موجب تب تنگی می‌شود. تب دنگی دومین بیماری در آن زمان بود که ثابت شد عامل آن ویروس است و پس از کشف آن جان برتون کلیلند و جوزف فرانکلین سایلر به مطالعه ویروس دنگی پرداختند و راه‌های گسترش آن را کشف کردند.

کشتی‌ها سوغات جدیدی را به آسیا دادند

مدرنسیم از ۲۰۰سال پیش با مبانی علم‌گرایی، روشنفکری، پیشرفت‌باوری، مادی‌گرایی، انسان‌گرایی (اومانیسم)، فردگرایی، برابرگرایی، آزادی‌خواهی(لیبرالیسم)، احساس‌گرایی، دنیاگرایی(سکولاریزم) و سنّت‌ستیزی اتفاق افتاد .با احداث کانال سوئز (آب‌راهی ساختگی در کشور مصر به درازای ۱۹۲ کیلومتر است، که دریای مدیترانه را به دریای سرخ پیوند می‌دهداحداث کانال سوئز پس از یک‌دهه و در سال ۱۸۶۹ خاتمه یافت.)تردد کشتی ها از این کانال، آئدس هم به جنوب شرق آسیا ، هندوستان وبنگلادش رسید . ابتدا این پشه با نام پشه تب زرد خوانده می شد  . در واقع ورود این پشه به بخشهایی از آسیا در سال ۱۸۷۰میلادی اتفاق افتاد . یعنی کشتی های تجاری این سوغات تهدید کننده را از آفریقا و آمریکا به آسیا منتقل کردند . در واقع می توان گفت تا ابتدای قرن بیست . ده تا ۲۰کشور دانگ داشتند .

رشد تجارت عامل انتقال سریع آئدس به کشورها

اول سپتامبر ۱۹۳۹ مصیبت‌بارترین و پرهزینه‌ترین جنگ‌های تاریخ بشریعنی جنگ جهانی دوم آغاز شد. در ۲ سپتامبر۱۹۴۵م. (۱۱شهریور ۱۳۲۴ش.). با تسلیم ژاپن این جنگ خانمان‌سوز به طور کامل در جهان پایان یافت. عملاً بعد از این جنگ اقتصاد برخی کشورها از جمله آلمان و آمریکا جهش فوق العاده ای یافت. رشد تجارت و اقتصاد منجر به توسعه صنعت، ارتقای مراودات تجاری کشورها باهم شد. پروازها افزایش یافت، تردد کشتی‌ها بیشتر شد، روابط تجاری کشورها گسترش یافت. در قالب همین مراودات پشه آئدس هم بدون ویزا به بسیاری از کشورها سفر کرد به نحوی که از ده تا بیست کشور به ۱۲۰تا ۱۳۰کشور پذیرای آئدس شدند. این تعداد کشور  نیمی از جمعیت جهان  را تشکیل می‌داد.

چیکونگونیا از  ۲۰۰۵تاکنون

چیکونگونیا بیماری مناطق استوایی است که از طریق پشه‌ها در آفریقا، هند، کارائیب و آمریکای جنوبی و مرکزی منتقل می‌شود. چیکونگونیا به طور معمول با علائم اولیه متعددی همچون تب و کهیر همراه است که پس از چند روز این علائم فروکش می‌کند اما درد شدید مفصل می‌تواند برای چند ماه و حتی بیش از یک سال طول بکشد. تب دنگ، بیماری است که از طریق پشه‌ای به نامAedes aegypti به انسان منتقل می‌شود. این پشه که به “ببر آسیایی” مشهور شده است در مناطق استوایی جهان به ویژه آسیای جنوب شرقی از جمله مالزی وجود دارد. ویروس زیکا (Zika virus) نام یک گونه از ویروس است و از پشه به انسان منتقل می‌شود. ابتلا به این ویروس بیشتر در نقاطی از آفریقا و آسیای جنوب شرقی دیده شده است. زیکا یک فلاوی‌ویروس است و با ویروس‌های تب زرد، غرب نیل، چیکونگونیا و دنگ هم خانواده است. محققان در این پژوهش بزاق، روده و پاهای حشرات را برای یافتن نشانه‌هایی از عفونت ویروسی مورد بررسی قرار دادند و دریافتند که ۹۲ درصد از پشه‌ها دارای تست مثبت هر سه ویروس (چیکونگونیا، تب دنگ و ویروس زیکا) هستند. سال ۲۰۰۱بود که در یک رو. ستای ایتالیا برخی اهالی دچار تب می‌شدند. به عبارتی اولین ویروس «چیکونگونیا» در این روستا شناسایی شد اما ۴سال بعد یعنی در سال ۲۰۰۵میلادی  چیکونگونیا جهش داشته و همه گیری جهانی پیدا می‌کند. سال ۲۰۱۷ ابتلای ۲۷ نفر از اهالی شهر رم به ویروس «چیکونگونیا» از طریق نیش پشه ببری، نگرانی‌ها را بیشتر نمود بنحوی که وزارت بهداشت ایتالیا برای جلوگیری از شیوع ویروس چیکونگونیا، اهدا خون را برای نیمی از جمعیت پایتخت ممنوع کرده و دستور داد حتی از خون‌های اهدایی یک ماه پیش نیز در این شهر استفاده نشود. سمپاشی در فاضلاب، نصب تله‌های شکار پشه در مراکز عمومی  و برنامه ریزی برای جلوگیری از ازدیاد پشه ببری در دستور کار قرار گرفت.

کشور برزیل و هندوستان هر چهار مدل ویروس تب دانگ، بیماری چیکونگونیا، زیکا و تب زردرا دارند و این کشورها اندمیک هستند. کشور امارات متحده عربی از سه سال پیش آلوده شده و زیر ایپدمی قرار دارد.

هرمزگان اولین استان مثبت کشور

متولیان وزارت بهداشت معتقدند از سال ۱۳۹۲مراقبت مرزی را آغاز کرده‌اند و از سال ۱۳۹۵نیز در فرودگاه بین المللی امام خمینی تیم‌های بهداشتی مستقرند. اولین خبرها در خصوص مشاهده پشه آئدس در بندرلنگه  به اواخر سال ۱۳۹۸باز می‌گردد. فریدون همتی استاندار وقت هرمزگان در نشست ستاد استانی مدیریت بیماری کرونا در هرمزگان (بهمن ۱۳۹۹)گفت: “پشه آئدس در بهمن ماه سال گذشته در استان شناسایی شده است.”دقیقاً از بهمن ماه ۱۳۹۸آئدس به هرمزگان رسید. اما به دلیل همزمانی شناسایی پشه آئدس باپاندمی کرونا این اتفاق تقریباً فراموش شد. پشه‌های مهاجم از طریق هواپیما، خودرو و کشتی به سایر کشورها قابل انتقال هستند. لذا به سرعت  جزایر جنوبی کشور مانند کیش، هرمز و قشم را آلوده کرد. و البته شهرستان‌های بندرلنگه، بندرعباس، سیریک، پارسیان در زمره شهرستان‌های آلوده به آئدس هستند. مسعود مردانی مدیر گروه بیماری‌های عفونی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی از آمار نگران کننده موارد انتقال بومی یا محلی در بندر لنگه خبر داد و این نوع انتقال بومی را منجر به درگیری کل کشور دانست. وی از وجود چهار سویه مختلف در این بیماری خبر داد بیشترین علت مرگ‌ومیر تب دنگی، سندرم شوک عفونی (شوک سپتیک) است که منجر به از کار افتادن ارگان‌ها می‌شود.

آئدس را بشناسیم

یکی از خصوصیاتی که پشه آئدس دارد این است که اپیدمی‌های انفجاری ایجاد می‌کند؛ یعنی اگر پشه آلوده در جامعه وجود داشته باشد می‌تواند جمعیت زیادی را در مدت کوتاهی آلوده کند. پشه آئدس بعد از استقرار از بین رفتنی نیست، ولی باید تحت کنترل قرار گیرد. در طول و عرض جغرافیایی خاص، در ارتفاعات پایین، نزدیکی به خط استوا و دمای ۲۵درجه و پایین‌تر امکان رشد و تکثیر دارد و تمایل به تخمگذاری بالاتر می‌رود. ضمن اینکه سرعت بلوغ هم تشدید می‌گردد. فرقی که پشه آئدس با مالاریا دارد، این است که پشه مالاریا در زمان تخم‌ریزی یک برکه پیدا می‌کند و در آنجا تخم‌ریزی می‌کند اما پشه آئدس خیلی قانع است. در حدی که مثلاً اگر یک قوطی کنسرو در طبیعت باز کنید و آن را رها کنید تا آب باران داخل آن جمع شود، پشه داخل قوطی تخم‌ریزی می‌کند.

چرخه زندگی پشه آئدس شامل چهار مرحله است: تخم، لارو، شفیره (پوپا)، و بالغ. پشه‌های ماده تخم‌های خود را در نزدیکی سطح آب یا در جاهایی که به زودی پر از آب می‌شود می‌گذارند. تخم‌ها می‌توانند تا چند ماه در شرایط خشکی باقی بمانند و هنگامی که آب به آنها برسد، لاروها از تخم بیرون می‌آیند. مرحله دیگر  از زندگی پشه آئدس در آب سپری می‌شود و لاروها از مواد آلی موجود در آب تغذیه می‌کنند. که  حدود ۵ تا ۱۰ روز طول می‌کشد. لاروها پس از رشد به مرحله پوپا وارد می‌شوند (شفیره) که در آن دگردیسی نهایی به پشه بالغ صورت می‌گیرد. و حدود ۲ تا ۳ روز طول می‌کشد. کنترل جمعیت پشه‌ها در این مرحله دشوارتر از مراحل دیگر است زیرا پوپاها تغذیه نمی‌کنند و بسیاری از حشره‌کش‌ها بر روی آن‌ها تاثیر کمتری دارند. پشه‌های بالغ از شفیرگی بیرون می‌آیند و به دنبال منابع خونی برای تغذیه و تولید مثل می‌گردند. پشه‌های ماده پس از تغذیه از خون می‌توانند تخم‌گذاری کنند. گونه‌های آئدس اجیپتی و آئدس آلبوپیکتوس، می‌توانند ناقل بیماری‌های ویروسی مانند زیکا، دنگی و چی‌کونگونیا شوند. اینکه این پشه کدام یک از این ویروس‌های بیماریزا را انتخاب کند به وجود منابع اصلی آلوده بستگی دارد. برای اینکه پشه‌ها بتوانند ویروسی مانند زیکا یا دنگی را منتقل کنند، باید افراد آلوده‌ای در محیط حضور داشته باشند؛ چون پس از تغذیه پشه از خون فرد آلوده، ویروس وارد دستگاه گوارش پشه می‌شود و در سلول‌های معده پشه تکثیر می‌یابد. سپس ویروس به غدد بزاقی پشه می‌رود. این فرآیند حدود ۸ تا ۱۲ روز طول می‌کشد و در نهایت پشه می‌تواند ویروس را از طریق نیش خود به فرد یا میزبان جدید منتقل کند.

خون، آب و رفتار ما

کمی درباره عملکرد آئدس باید گفت. پشه‌ای که با خون و آب بدن انسان تغذیه می‌کند. آئدس آئجیپتی (Aedes aegypti)که در هرمزگان و جنوب ایران مشاهده شده، معمولاً با انسان بیدار می‌شود و ساعات اولیه صبح و ساعات پایانی روز گزش اوج می‌گیرد. پشه‌ها رنگ تیره را بیشتر دوست دارند. رفتار انسان در آغاز، شیوع و افزایش ایپدمی کاملاً اثردارد. به عبارتی ما با یک پدیده موزاییکی روبرو هستیم یعنی امکان دارد در هرمزگان فقط شهرستان‌های خاصی، یا درشهرستان، بخش خاص، یا در بخش روستای خاص و در روستا در یک محله خاص شاهد آلودگی باشیم. طبیعتاً زندگی پشه با رفتار انسان‌ها رابطه مستقیمی دارد. پشه‌ای که تا ۵۰۰متر شعاع پروازیش است و در جنوب یک ماه و درشمال دوماه عمر می‌کند. تکثیر پشه نر شانس جفت گیری را کاهش می‌دهد. آئدس در مناطق پرجمعیت بدون منابع آب قابل اعتماد، مدیریت صحیح زباله و بهداشت نامناسب رشد می‌کند. به طوردقیق‌تر می‌توان گفت این نوع پشه در مناطقی که سیستم آب لوله کشی ندارند بسیار رایج است و تا حد زیادی به آب وابسته است. ظروف آب مصنوعی یا طبیعی ظروف ذخیره آب، گلدان‌های گل، لاستیک‌های دور ریخته شده، بشقاب‌های زیر گیاهان گلدانی، گلدان‌های گورستان، گلدان‌های گل، سطل، قوطی‌های حلبی، محل گرفتگی ناودان‌های مخصوص جمع آوری آب باران، فواره‌های زینتی، کاسه‌های آب برای حیوانات خانگی که در داخل یا نزدیک مکان‌هایی که انسان‌ها در آن زندگی می‌کنند، برای زندگی تولید مثل و تخم گذاری این پشه‌ها ایده‌آل هستند. فراموش نکنیم تغییرات آب‌وهوایی، جهانی‌شدن، مقاومت در برابر حشره‌کش‌ها و ضعف زیرساخت‌های بهداشت عمومی، از جمله خطراتی است که موجب آلودگی بیشتر شود وخطر پشه را افزایش دهد. یادمان باشد آب راکد را بیرون بریزیم و ظروف استفاده نشده را بیرون بیاندازیم. همه پشه‌ها برای تخم گذاری و رشد به آب راکد نیاز دارند. از بین بردن آب راکد در اطراف خانه   در مرحله اول از رشد پشه‌ها جلوگیری می‌کند. به این اقدام کاهش منبع  می‌گویند. اگر به صورت هفتگی انجام شود، منبعی در از بین بردن پشه‌ها بسیار کاربردی‌تر از هر آفت کش است.

جدی بگیریم

پشه‌های آئدس در سال‌های اخیر به بیماری‌های نوپدید متعددی از جمله شیکونگونیا (chikungunya) که سبب درد شدید مفاصل می‌شود و ویروس مایارو (Mayaro virus) که موجب تب و درد مفصلی می‌شود، مرتبط شناخته شده‌اند. شیوه انتقال بیماری نیش پشه است. حتماً باید پشه آئدس آلوده انسان را نیش بزند. وقتی پشه خون انسان را می‌مکد، برای اینکه خون لخته نشود، یک ماده ضد انعقاد درخون ترشح می‌کند. همین زمانی که ماده ضد انعقاد را به خون انسان ترشح می‌کند، باعث می‌شود ویروس همراه ماده ضد انعقاد وارد خون انسان شود. هیچ درمان خاصی برای دنگی وجود ندارد و تمرکز روی درمان علائم درد است. اغلب موارد تب دنگی را می‌توان در خانه و با داروهای مسکن درمان کرد. البته این به معنای عدم مراجعه به مراکز پزشکی نیست. استفاده از داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی مثل ایبوپروفن و آسپرین در این فرآیند ممنوع است چون خطر خونریزی را افزایش می‌دهد. در عوض استامینوفن (پاراستامول) بهترین داروی ضد درد در این بیماری است که توسط متخصص تجویز می‌شود. احتمال دارد این بیماری با وزش بادهای موسمی جنوب از نیمه دوم مرداد شیوع بیشتری یابد، به‌طور مشخص از ۱۵ مردادماه به‌بعد در شهرهای جنوبی احتمال شیوع بالاتر بیماری وجود دارد در حرارت پایین، موارد انتقال محلی این بیماری بیشتر می‌شود. در یک کلام ترویج فرهنگ بهداشت، رفتار مسئولانه در قبال جامعه، پاکسازی محیط و دریافت اطلاعات لازم از منابع موثق ضروری است.