بندرعباس؛ شهری که می‌دود اما حمل و نقلش راه نمی‌رود

به گزارش تجارت جنوب آنلاین – آرتادخت زاهدی؛ اگر بخواهیم از پایه‌ترین معیارها برای «شهر» بودن بگوییم آن هم شهری بزرگ و در مسیر کلان‌شدن یکی از نخستین مولفه‌ها که در همه جهان به عنوان شاهرگ حیاتی شهر تلقی می‌شود، حمل‌ونقل عمومی کارآمد است. شبکه حمل‌ونقل عمومی، تنها یک وسیله رفت‌وآمد نیست؛ یک ساختار حیاتی برای نظم اجتماعی، سرعت جابه‌جایی، عدالت شهری و حتی امنیت اجتماعی است.

اهمیت این موضوع را می‌توان از این نکته فهمید که در بسیاری از شهرهای بزرگ دنیا، وقتی جریان‌های اعتراضی شکل می‌گیرد، نخستین جایی که از کار می‌افتد یا هدف قرار می‌گیرد، سیستم حمل‌ونقل عمومی است. دلیلش روشن است: فلج شدن حمل‌ونقل یعنی فلج شدن زندگی شهری.

با این مقدمه، سراغ بندرعباس می‌رویم؛ شهری که آن را «پایتخت اقتصادی ایران» می‌دانند، شهری که هر روز بزرگ‌تر، شلوغ‌تر و پرتحرک‌تر می‌شود، اما سیستم حمل‌ونقلش گویی در سال‌های دور جا مانده است.

رشد شگفت‌انگیز شهر؛ شهری که هر دو ماه چهره عوض می‌کند

بندرعباس در پنج سال اخیر سرعتی از توسعه را تجربه کرده که کمتر شهری در جنوب کشور به آن رسیده است. اگر تنها دو ماه از بندر دور باشید و بازگردید، شهر برایتان غریبه می‌شود. خیابان‌هایی که تازه احداث شده‌اند، مجتمع‌های تجاری و مسکونی که سر برآورده‌اند، محلات جدیدی که دیروز نبودند اما امروز پر از خانه و ساکن‌اند، فروشگاه‌هایی که در چند هفته ساخته شده‌اند—همه این‌ها تصویری از یک شهر در حال جهش را نشان می‌دهد. این تحولات نتیجه‌ بی‌برنامه‌گی نیست؛ بلکه ریشه در نقش اقتصادی بندرعباس دارد. تمرکز صنایع عظیم نفت، گاز، فولاد، آلومینیوم و صنایع وابسته، بندرعباس را به قطب اشتغال جنوب کشور تبدیل کرده و موج‌های بزرگی از مهاجرت داخلی به این شهر شکل داده است. هزاران نفر از استان‌های مختلف ایران به‌دنبال کار، امنیت اقتصادی و زندگی بهتر به بندرعباس آمده‌اند و همین موجب رشد سریع جمعیت شده است. اما این رشد، نیازمند زیرساخت‌های متناسب است؛ زیرساخت‌هایی که پایه اصلی آنها حمل‌ونقل شهری است و درست در همین نقطه بندرعباس با چالش روبه‌روست.

خصوصیات جغرافیایی بندر؛ توسعه‌ای که الگوی قدیمی را ناکارآمد کرده

بندرعباس شهری طولی است؛ این یعنی محدوده اصلی حرکت و رفت‌وآمد مردم از شرق به غرب و برعکس انجام می‌شود. این الگو در گذشته، زمانی که شهر جمعیت محدودتری داشت و توسعه شهری در حد چند محله مرکزی بود، مشکلی ایجاد نمی‌کرد.

اما امروز، وقتی شهر به سمت شمال، شمال‌غرب، دامنه‌های کوهستانی، مناطق صنعتی جدید و محلات نوساز توسعه یافته، الگوی قدیمی دیگر جواب نمی‌دهد.

در شهرهای طولی، مهم‌ترین شرط موفقیت، ایجاد شبکه چندلایه حمل‌ونقل است: خطوط اتوبوس‌رانی مدرن و زمان‌بندی‌شده/مسیرهای تاکسی با تنوع و پوشش گسترده/ایستگاه‌های استاندارد و در مراحل بالاتر، سیستم‌های ریلی سبک اما در بندرعباس، با وجود ایجاد ده‌ها بلوار، خیابان جدید و محلات تازه، هیچ تغییر بنیادی در سیستم حمل‌ونقل عمومی رخ نداده.

حمل‌ونقل عمومیِ امروز بندرعباس؛ نه کافی، نه کارآمد

نگاهی به وضعیت کنونی حمل‌ونقل شهری نشان می‌دهد که این حوزه عملاً در «کما»ست:

۱. تاکسی‌ها همچنان بر همان مسیرهای قدیمی چند دهه پیش فعالیت می‌کنند

این در حالی است که نقشه شهر تغییر کرده، محلات جدید به وجود آمده و گستردگی رفت‌وآمد چند برابر شده.

۲. اتوبوس‌ها نه کافی‌اند و نه قابل اعتماد

اتوبوس‌های شهری در تعداد بسیار کم تردد می‌کنند، زمان‌بندی منظم ندارند، مسیرهای آنها به‌روز نشده و اساساً شهروندان نمی‌توانند روی آنها حساب باز کنند.

۳. ایستگاه‌هایی که قرار بود نماد توسعه باشند، حالا مخروبه‌اند

ایستگاه‌های جدیدی که شهرداری خریداری و نصب کرد، امروز یا آسیب دیده‌اند، یا کاربری خود را از دست داده‌اند و تبدیل شده‌اند به محل نصب تبلیغات، دکه‌های سیگار، محل فروش اغذیه. در واقع نه تنها توسعه‌ای رخ نداده، بلکه زیرساخت‌های موجود نیز حفظ نشده‌اند.

شهرسازیِ ناتمام؛ وقتی مدیریت شهری از رشد شهر جا می‌ماند

یکی از مهم‌ترین وظایف شهرداری‌ها این است که همزمان با رشد شهر، ایده، راهکار و برنامه برای مدیریت این رشد ارائه دهند. توسعه‌ی واقعی شهر فقط یعنی ساخت محله‌های جدید و بلوارهای بیشتر.

توسعه یعنی: آینده‌نگری/ برنامه‌ریزی/مدیریت جمعیت/پیش‌بینی نیازهای پنج تا ده سال آینده و حمل‌ونقل عمومی ستون اصلی تمام این مولفه‌هاست. در بندرعباس اما رشد شهر بسیار سریع‌تر از برنامه‌ریزی مدیریت شهری پیش رفته. نتیجه این عدم تناسب، امروز در زندگی روزمره مردم دیده می‌شود: ترافیک‌های طولانی شرق به غرب/دشواری رفت‌وآمد در ساعات کاری/افزایش هزینه‌های جابه‌جایی/سردرگمی در پوشش محلات جدید/فرسودگی شبکه حمل‌ونقل/نارضایتی عمومی این‌ها نشانه‌هایی است از شهری که از نظر کالبدی رشد کرده اما از نظر زیرساختی تنها مانده است.

بندرعباس؛ شهری شایسته آینده‌ای بسیار بهتر

این بندر مهم، با جایگاه اقتصادی و موقعیت استراتژیک خود، شایسته‌ی یک سیستم حمل‌ونقل مدرن، پایدار و قابل اعتماد است. اگر قرار است بندرعباس به مسیر رشد و توسعه ادامه دهد و به‌سمت کلان‌شهر شدن حرکت کند، باید حمل‌ونقل عمومی از اولویت‌های اول شهرداری باشد. بندرعباس در حال دویدن است، اقتصادش می‌دود، جمعیتش می‌دود، سازه‌ها و ساختمان‌ها با سرعت سر برمی‌آورند—اما اگر حمل‌ونقل به‌موقع به این دویدن نرسد، دیر یا زود شهر با فرسایش کیفیت زندگی روبه‌رو می‌شود.

این شهر آینده‌ای روشن دارد؛ اما این آینده بدون حمل‌ونقلی کارآمد و برنامه‌ریزی‌شده، پایدار نخواهد بود.